KAIPENG NAM HI A DAM THEI SOINA RANGKIN – L. Kaipeng

Nam rolu khawmualin a nangtin ngin a rw:

Kum 1982 lai ngin ata reng Mexico khawpui muna, nam khawmpui lian tham tak, United Nation in I buatsai (organized) chu mang a lo chang. Hima khawmpui vawikhatna a chang laiin, nam dang dang nun dan, awm dan le sak dan ngei, rwtna le theina a nei ngei hi humhal rang a nang, tinin a lo rabek. Hanchu humhal a chang mak nungte thangthar ngei ranil an ti; vawinoka zawm khai na ngei tinin rasawnna an lo nei. Nam dang dang awm dan, nun dan le sak dan ngei le theina ngei te hi humhal a lo nang an rw tharin malak dan rang paka reng an lo rabek a lo chang.

Hanchu, United Nations nuaia pawl a nang chem khatka UNESCO an ti, hama ha ma a lo lak tak. Khawmual ram dang danga nam zia le awm dan sak dan ngei te chu humhal chang ra’sw, ei tu le nau ngei khawmin hong mu an ti, an hong zawm soi theina rangkin humhal a lo chang theina rangkin ma an lo lak a chang. Hima hi an lo rabek dan ngei :

Nam zia le awm dan sak dan dang dang ei nei ngei ha humhal rang.
Nam dang dang ngeile an rolu nei ngei te chu respect thaw ngin a ni humhal pek rangkin.
Nam zia le rolu ngei te hi ei ni a nanga, a hek/mong mai lo rangkin nam tin ngei malak soi theina rangkin ramu theina le pal ngin sinthaw.

Khawmuala nam rolu ngeite humhal an awm:
Khawmual rolu ei nei ngei chu UNESCO hi paka arsei, nei nun a nang ngei le a sa ngeite, ram dang danga ei nei ngei chu list a siam renga, hanchu humhal rangkin ma a lo lak. Ei ram ata khomin tam tak archel a; Kalbelia – Rajasthan nam la ngei khom UNESCO list a archel.
Ei ni Kaipeng nam ngei khom hi nikate hima list-a larchel ham rei ti tingin ei khiam. Hima list-a archel theina rangkin paka reng zalsong ei ni a nang. Ei nam awm dan le rolu dang ngeite hi ei humhal mak nungte ‘dead culture’, nam rapai list-a la chuang rei ti, paka reng chichai a awm.

Ei nam awm dan ngeite hi rasin rang le humhal a nang ta :
Ei nam awm dan sak dan le nam kalchawi dan (society) ei ni thangthar/rualthar ngei hi ei zawm khai mak rinin rapai theizat tam tak a awm. Hima rolu ei nei ngeite hi ei rasin rangna ei thangthar/rualthar ngei rang ani rasei tir a nang; sui ngin sadimkin swk rang ei ni a nang. Hanchu, ei nam radaina le radai dan dang dang ei nei ngei khom hi sadimkin enrang ei ni a nang. Vawinoka, society ei enkawl dan le awm dan sak dan ngei; hanchu ei nek ei in dan le ei zawng dan ngei, lungkawr lungzing le zaipar ni tika rasan dan ngei, ei ravaw dan le awm dan sa le lungkhamna, dam lo sam lo ei lo ra en dan ngei, insunga ei rel dan, khawsak dan le nun dan lampui dang dang ei thaw dan hi sadimkin ei rasintheina rangkin, thangthar/rualthar ngei sadimkin an rwt theina rangkin lekhabua sui ngin ei swk nung a sa, paka reng rasei rang ei ni a nang ta. Hima ngei hi soi ei lathaw thei nung, ei nam chu soi reng dam a ti.

Ei nam ro senka ngei :
Manlai ata reng naupang nupang le rualthar ngei te nam awm dan le khawsak dan ngeite, pu le pi ngei kian ata, hanchu nu le pa ata an rasei sina. Vawinoka, an ramvak ro ngei, an ral I sat dan ngei, le ramravak thei dan ngei an rasei sin. Hama lai inte lekhabu ngin la awm mak. An hun awla rabuan dan, nei nun rabetirna le kutrakhiak/banrakhiak ngei an nei sin. Hanchu sportsmanship spirit khom an nei tina a lo chang. Palin sinthawna (ralawm) team spirit an nei. Tian tian inte, sinthaw an rasan sin, entirna – sangphun hun, lochuan, sangbilchuan, in siam, lovat etc. Nam ro senka ei nei ngei lo en rei ti.

Lungseiravor le lungseiradol :
Tian tian ata reng Kaipeng nuna lungseiravor le lungseiradol hi thuk tak a awm. Hima hi ei nam lungpui kaden rasin lawm khatka a lo chang. Hanchu an ralkhom paka reng a lo sa. Ralsa hi rualthar ngei rang a ni an rasei sin, sarapsa (borsa) a ni an pek sin ei pu le pi ngei. Hankhom changsalang, tunlai ralsa awm khai bak men ei ti thei. Ei nam asan rang a nang ta. A chunungte ei nam hi rapai/hek a ti. Tiana nekin lungseiravor le lungseiradol hi awm khai bak men ei ti thei. Chochokin la hong rapai a ti thangthar ngei rang a ni ei rasei/ramu khai mak nung. Tian ngin te khaw sunga a san nang ngei an awm nung, khawsak miriam ngei a ni an san sin. Ha ngei ha arpai rang tak; zalsong rang ei ni a nang ta unau le suapui ngei.

Khiam awm na :
Ei pu le pi ngei awm sak dan hi an khua/bung le an khawsak kiana mi khiam awm ramu thei rangkin an lo awm sin. Tian/manlai ngin vang ram sunga ramravak maw sinthaw maw an se nung vang, an in suatkhar hi tala le chabi kal lo ngin thingtak maw rawser ngin maw an do mai sin. Hankhom I reng nei nun rapai mak. Chur le misual chu paka reng an base. Chit le zak ti ngin an rw. Mi neinun khom ru reng ru sin mei. Hanchu khaw neinun khom rapai reng rapai sin mak. Eini Kaipeng nam ngei te chu mi khiam awm nam ei lo chang. A tun twka khom hima hi soi ei society sunga a awm thei na rangkin rasei rei ti.

Neinun rasem diam diam:
Ei pu le pi ngei an lo ril dan le ei lo mu dan le rwt dan ngin ei ni Kaipeng sungkua ngei hi tian tian ata reng ei in rabe ngei le neinun ei rasem diam diam sin an ti. A chin maw, a lian maw, a tawm maw le a tam maw ti lo ngin an lo rasem sin. Lungramunna le raditna paka reng an nei. Ansel le busel khom a kailam ngin an ra sem diam diam sin. Nei nun hau ha rw reng rw mei.

Nam nun zia sa:

Kaipeng nam ngei hi nam tom te chang mena. Ei en nungte paka reng ei lo tam, a bik takin Tripura – RENGRAMA le ram dang dang khom ei awm. Ei awmna tina ei nunsa khom arzui. Awm dansa le nun dansa hi ei nekin nam dang ngei tam tak nei mei. Eini ei lo nei hi paka reng pham a awm le vansa ei chang. Kaipeng khawsak dan khom paka arthiang. Hanchu khaw ulian (patwr le nutwr) chong khom ei rangai. Lung ik le thin ik khom awm mak. Hanchu, vawinoka khaw sunga san rang a nang an awm nung khom khawsak miriam ngei a ni an san sin. Nupa chong rangai/don khom paka reng a awm. Thangthar ngei khom a ni rasei rang a nang ei nam nun ziasa. A nungte chochokin larpai a ti. Paka reng pamtir rang ei ni a nang. Hanchu, magazine, school syllabus a etc khom rachel thei salang vang salek a ti. A tunlai te ei nam tam tak chu Kristian ei lo chang ta ei ti thei. Hamarinin Sunday school naupang raseilai ngei hi an rasei theina rangkin syllabus – a rachel khalang salek ati val ki khiam dan le rwt dankin.

Sinthaw rang zalsong:
Sinthaw rat hi atun ratlai ngei chu ei pipu le nupa ngei rang a ni pha/ngawk khai men. Tian ngin vang an rat lek an ti sin an I ril dankin. Ei ti nungte sinthaw ngin neksak miriam an chang rin ngin. Sinthaw duai hi an lo nel le base chem a chang. Sinthaw rat hi an rasei in an rasit sin. Khaw sunga a duai an awm nung vang nupui-pura le mo – mak an rabase sin. Insunga awm mai mai hi nuam mei, hanchu sinthaw lo ta ngin bunek khom paka reng an zak. A tu maw sinthaw a rat, an ra en sin. Hanchu, sinthaw duai hi misual le bu nemak ra sw an ti sin. Nupang ngei khom paka reng an lo rat. Insunga mai mai awm lo ta ngin, ramsunga ansel zawng le thing le rawser zawng rang an se sin. Sinthaw rat hi ei nam lungpui kaden ngin khatka mang thei ngin lang, ei nam chu lo lian a ti. Hanchu nam dang ngei kiana khom raniam bik na men.

Kaipeng nam hi ma a sawn theina rangkin, senka ei thaw thei zat :
Nam ravaw dan le uar :
Ei nam ravaw dan ngei khom hi atun lai ‘fashion’ ramil ngin siam thei rang eini a nang ta. Nam ravaw dan khom hi a rawng en rahei wk ngin thaw rangkin eini a lo nang ta. Hanchu ei puan zia sa tak tak ngei hi atun lai design thar an thaw ngei hi en ngin ei bel nung ‘fashion’ thar lo chang a ti. Hima thaw rangkin ratlai/rualthar ngei har rang ei ni a nang ta. Nam puan/ silzat hi paka reng fashion ramil ngin uar rang ei ni a nang. Hanchu, ei puan ta/khawng ngei khom hi bazaar – a ei zuar thei nung vang a sa lek.
Nam ratep le lekha sui sa sa sui ngin swk rang a sa:
Ei nam rolu khatka chu ei ro ha lekhabu-a sui ngin chuangtir a sa. Hamarin ngin ei Kaipeng ratep ei nei ngei khom hi ei rolu an chang. Ei nam nun dan ralangtirna khatka a lo chang. Ei la naupang rinin chong sui hi ei nei paka reng a la tawm. A awm sa ngei khom hi published men a, ei sui ngei khom hi ei diary te a awm. Hima chong sui sa dang dang ngei khom sadimkin swk thei ngin lang le nam ratep ei nei khom record awk thei rangkin zaithaw ngin lang a sa. Tiana tiana miramil ei nei ngei khom zai dawm ngin hi nekana thangkana ei ni la nang a ti.

Kaipeng chong hi dik tak masawnna lampui:
Khawmual nam tin le chitin hi nam dang ngei le rateina viatka te phet reng ei nei, hama rateina zinga a nang chem Chu chong a chang. Chong hi a thi maw arpai maw a chang nung nun zia le khawsak dan (culture) a ke a bai tina a lo chang. Hanchu ding thei lo ngin arba mai sin. Nam humhalna khatka a nang chem chu chong khawraipui hi a chang. Ei nam chong ei uar le khawraipui sung chu ei identity ha ei swk thei tina a lo chang. Ei nam chong ei zakpui nung, ei nau ei te ngei khom nam dang chong thei an ti a, hanchu nam chong hi an lo zakpui tika te ei chong chu chochokin rapai a ti. Hamarin ngin ei chong hi zak lo le chi lo ngin ei thei zaka mang/ril rangkin rathawk rang a nang. Ei chong chu khawraipui nghet rang ei ni a nang. Hima hi important le famous siam/thaw rangkin ei duty khatka a lo chang. Hanchu, chong ei mang kale dik tak mang rangkin zaithaw rang a nang. Vawinoka lekhabu-a ei sui tika khom ei thei zaka mi nam dang chong pawl lo ta ngin, ei chong nge in ei sui nung a salek. Chongkam dang ei bel soi nung ei chongkam hi dal a ti. Kaipeng chong hi paka reng a nei (rich). Hamarin ngin ei nam chong hi ei mang kale khom sadimkin le dik tak mang rang ei ni a nang. Dik tak ei mang nung ei nam chong hi ei humhal tina a lo chang.
Ei nam bu-an er dan (cooking style) le ramu:
Nam ei danglamna chem Khatka chu ei neksak dan le er dan a chang. Nam ramingthang le ardawm ngei chu cooking style tam tak an nei. Hanchu, lekhabu-a sui ngin an swk sin, vawinoka midang le nam dang ngei khomin an thaw theina rangkin. Hanchu chipchiar tak ngin a siam dan an sui sin. A tun lai nam dang mikhual ngei te chu ei bu-an er hi paka reng a ni a tui pek sin. Hanchu mersiadeng, chi-al le chang-al an ngeite paka reng a tui. Ei ti nungte nga le me-an nekin a tui ei ti thei. Kaipeng Traditional Dishes – lekhabu-a hi sap chong nge in sui thei-a I awm changsalang, mi ngei khomin lo siam rangkin lo rathawk an ti , khiam a awm.

Nam lam hi rasin rang a nang:
Lam hi nam dang dang ngei nun zia ar langtirpu ei ti thei. Nam awmka khom hi lam dan dang dang ei nei phet. Lam dan dang dang ei nei ngei hi sadimkin rasei rang ei ni a nang. Hanchu chipchiar takin lekhabu-a sui ngin swk rang ei ni a nang. A rw le a thei ngei an thi zokalete lam dan ngei hi ranil rangkin lampui a awm. Ei nam lam dan hi paka reng rasei ngin le rasin rang ei ni a nang. Nam Kumvei (festival) ni le nam khawmpui ei nei sinnung, ei nam lam hi ramu nget rangkin le uar rang ei ni a lo nang. Hanchu nam khawmpui ei nei tika khom nam lam hi rasit (competition) rangkin zaithaw ei ni a nang. Hanchu bo ei nam hi a lian tiang pan rei ti, ki lo khiam.

Nam la le music instrument ei nei ngei hi rasin rang a nang.
Nam tin le chitin reng la hi phet ei nei. A sak dan le a kaida chu ramil lo khom a awm thei a, hankhom changsalang irbek le irvak chem chu miriam lungrabek pholang hi a chang. Ei ni Kaipeng nam ngei khom hi la le sak dan paka reng ei nei tam. Hima ngei hi zaithaw zat le en zat an chang. Rapai lo ta rangkin sadimkin swk rang a nang. Ei nam la le a sur ngei khom hi ei thangthar ngei kuar rachia khai bak mak. Hima ngei hi ei rolu tinin rw thei nginlang paka sa a ti. Nam khawmpui ei nei tika khom nam la hi sak rangkin rasiakna nei rangkin zaithaw rang a nang. Ei la hi uar rang a nang. Music instrument khom hi ei nam sunga khom tam tak la’rw mei. Zwnggin maw a siam dan le a mang dan hi chipchiar takin sui ngin swk rangkin a hun ta. A chunungte, hima ngei hi rapai rangkin paka chichai a awm.

Nam museum siam rang:
Nam museum siam hi nei nun thar chang maka, mun dang dang khom muthei zat ngin a awm. Museum sa sa ei vase nung vang nei nun rwt zat tam tak ei nei. Ei rwtna le theina khom arbang le a pung. Hanchu ei rabekna khom a lian. Nam museum ei siam thei nung ei nam nei nun le nun zia ngei khom hi lo tar thei rei ti. Hima ginkin ei thaw thei mari a chang nung, ei nam ei lo humhalna lampui paka reng radawm rei ti.

Nam rwtna le theina:
Nam tinin rwtna le theina hi ei nau ei te ngei rang a ni ei rasei sin. Hanchu ei khawsak dan le nun zia ngei khom hi naupang ei chang a ta reng ei nu le pa ngei ei ni an rasei sin. Hima raseina hi lekhabu-a sui ngin swk rang a nang. Hima rwtna le theina chong ngei hi sadimkin rasin ngin, rasei rang ei ni a nang. A tunlai tam tak khawsak sunga buaina I suak dan chu rwtna le theina dik lo rin ngin khom a lo chang thei. Hamarin ngin nun zia le theina hi sadimkin rasei rang ei ni a nang.

Nam dang ngei kara khawsak dan thei.
Globalization le culture rachepna kara ei rakim mak nung ei nam hi rapai thei a chang. Ei nun zia le awm dan ngei hi soi a dam theina rangkin, ei thangthar ngei rang hi a ni rasei tir le rwttir a nang. Sungkua twka mang rang a nang. Ei nam ei dit nungte , zemuna khom khua sak thei rei ti. Ei nam zia chu rapai lo ta ngin soi awm a ti. Nam dang kara khom, nam rasang chem, mi ngei ei ni mu an ti.Thangthar mithiam ngei te chu a nang chem rw thar ngin ei nam soi a dam theina rangkin ma la rangkin ei sinthaw zat khatka a chang tinin rw ngin lang. Ei nam le ram ding rangna chu ei kuta a lo chang.

Lungramunkin sinthaw rang:
Kaipeng nam awmka lungramunkin sinthaw rang a nang. Hanchu bo ei nam raming thang a ti. Hanchu Kaipeng sunga pawl dang dang khom ei nei thei. Hankhom, nata kata le na pawl ka pawl ti lo ta ngin, lungrual takin sin ei thaw mak nung, nam liana tiang panna lampui awm mak. Hanchu, ei nam sunga khom YKA a awm, hima pawl hi ei nam (Culture) rang zaithaw rang a nang. Sap chongin proverb a awm, “Unity is Strength” an ti. Hamarinin ei lungsunga ei swk rang chu lungrualna hi ratna le masawnna tiang ei pan thei, ti ha rw ngin lang. Hanchu bo, ei sinthaw hi tuangsua a ti.